Zadanie domowe z języka polskiego:

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

fabularyzowany dokument - film dokumentalny, w którym prezentowane wydarzenia poddano procesom fabularyzacji, np. Rok Franka W. K. Karabasza; film fabularny, w którym występują autentyczni bohaterowie
fabuła - w świecie przedstawionym utworu lit. układ zdarzeń rozwijających się w czasie. Niektóre z nich mogą stanowić samodzielny element - epizody, rozgrywać się przed akcją ( prolog) lub
facecja - zwięzłe, nasycone komizmem opowiadanie o pikantnym, frywolnym temacie, zamknięte dowcipną pointą, często o zabarwieniu satyrycznym i moralizatorskim; gat. popularny w renesansowej
facsimile - 1) dokładna reprodukcja, wierne odtworzenie, podobizna, np. kopia podpisu, dokumentu, mapy, pieczęci, rysunku; 2) pieczątka z podpisem imitowanym używana zamiast podpisu
Faleński Felicjan Medard, pseud. Felicjan - poeta, dramaturg, badacz lit., tłumacz poezji Horacego, Petrarki, Dantego, Ariosta oraz ST. Debiutował tomikiem Kwiaty i kolce (1856). Autor nastrojowych ballad, refleksyjnych
falsyfikat - przedmiot naśladujący dzieło artystyczne, pozorujący autentyczność w celu wykorzystania (np. sprzedaży) jako oryginału. Kopia dzieła nie jest f
Fałat Julian - malarz, akwarelista, reformator szkolnictwa artystycznego w Polsce. Krakowską SSP przekształcił w Akademię Sztuk Pięknych, był jej pierwszym rektorem. Wspólnie z W. Kossakiem na
fantastyka - gat. lit., w którym świat przedstawiony odbiega od obowiązujących norm i kryteriów realnej rzeczywistości; neguje ustalony porządek i związki przyczynowo-skutkowe na rzecz
fantasy - fantastyka baśniowa; odmiana współcz. lit. fantastyczno-nauk. F. wywodzi się z baśni, mitologii, legend, poematów rycerskich, powieści przygodowej, awanturniczej. Dominują
fantazja - 1) w muzyce instrumentalny utwór muzyczny o nieustalonej budowie, mający charakter improwizacji, mogący nawiązywać do innych form muzycznych lub będący wynikiem ich krzyżowania
Fantin-Latour Henri - malarz franc., przyjaciel impresjonistów, znany przede wszystkim jako ich portrecista i twórca obrazów z kwiatami. Najbardziej znany jest jego portret zbiorowy W hołdzie Delacroix
farsa - odmiana komedii koncentrująca uwagę odbiorcy na komizmie sytuacyjnym, operująca karykaturą i groteską, grą słów, w której prezentowany konflikt ma niewielkie znaczenie. Początki
fatalizm - doktryna filoz. bądź postawa, w myśl których wszystkie zdarzenia są z góry ustalone, a człowiek nie ma żadnego wpływu na ich przebieg. F. odnaleźć można już w antycznej
fatum - nieuchronna wola bogów, siła wyznaczająca bieg zdarzeń, na który człowiek nie ma żadnego wpływu, los. Tragedie Sofoklesa utrwaliły w lit. przypadek rodu Edypa, nad którym ciążyło
Faulkner William - pisarz amer., życiem i twórczością związany z Południem Stanów Zjednoczonych, wniósł wiele nowatorskich rozwiązań do prozy swego kraju, laureat Nagrody Nobla (1949). Jego
Faust - legendarny uczony i czarnoksiężnik, mag, alchemik, filozof, za życie pełne przygód i rozkoszy zaprzedał duszę diabłu; symbol dążenia człowieka do wiedzy i szczęścia. Prototypem F.
Feldman Wilhelm - historyk i krytyk lit., dramatopisarz, prozaik, publicysta. Współpracował z wieloma pismami, jednakże istotne znaczenie dla życia umysłowego Młodej Polski miał redagowany przez
felieton - powstała w XVIII w. swobodna forma wypowiedzi lit.-dziennikarskiej; łączy subiektywne poglądy autora i autentyzm opisywanych wydarzeń; gat. popularyzowany przez prasę, radio i TV.
Feliński Alojzy - poeta, dramatopisarz, tłumacz, sekretarz T. Kościuszki, prof. lit. pol. i dyr. Liceum Krzemienieckiego; autor hymnów rel. (m.in. Boże coś Polskę, 1816), tragedii Barbara
Fellini Federico - wł. reżyser filmowy o niepowtarzalnym autorskim stylu. Światową sławę przyniósł mu trzeci film: La Strada (nagrodzony Złotym Lwem w Wenecji i Oscarem w 1954). Do wybitnych filmów
fenomenologia - metoda filoz. odwołująca się do "powrotu do rzeczy", tj. do uzyskania bezpośredniego doświadczenia tego, co dane, fenomenów; opisowe rozpatrywanie zjawiska lub zespołu zjawisk w
fenomenologia w badaniach literackich - wywodzi się z systemu filoz. E. Husserla, który traktował dzieło lit. jako niepowtarzalny jednostkowy fenomen, stosując w badaniach lit. metodę szczegółowego opisu. Wyróżniał w
festiwale - cykl przedstawień (teatralnych, filmowych) powiązanych tematycznie, rodzajowo, bądź też reprezentujących określony nurt w sztuce lub będących przeglądem najlepszych spektakli,
Ficowski Jerzy - poeta, eseista, prozaik, autor książek dla dzieci, badacz i znawca folkloru cygańskiego, tłumacz. Debiutował wierszami Ołowiani żołnierze (1948). Autor m.in. prozy poetyckiej
Fidiasz - najsłynniejszy rzeźbiarz starożytnej Grecji, doradca artystyczny i przyjaciel Peryklesa. Twórca monumentalnych posągów gr. bogów; kierował przebudową świątyń na ateńskim Akropolu,
Fiedler Arkady - prozaik, reportażysta, podróżnik. Wyprawy w celach naukowych i poznawczych odbywał od 1929 r. prawie do końca życia, zwiedził chyba wszystkie ciekawe miejsca na ziemi.
Fielding Henry - ang. pisarz i publicysta oświecenia, początkowo autor komedii i fars, np. Tomcio Paluch Wielki (1730), zasłynął jednak ciekawie budowaną powieścią. Właściwą twórczość rozpoczął od
figliki - krótkie utwory w formie żartu lub satyr. obrazka, popularne w lit. staropolskiej, rejestrujące zabawne postacie i sytuacje zwykle z życia szlachty. Zbiór ponad 200 ośmiowersowych
figury retoryczne - szczególny sposób komponowania wypowiedzi w celu nadania jej wartości estetycznych (np. jasność, patos, ornamentyka) lub walorów sugestywności. Sklasyfikowane przez antyczną
Fik Ignacy - krytyk lit., poeta, publicysta, działacz polityczny radykalnej lewicy. Ogłaszał prace krytyczne na łamach wielu czasopism, wydał zbiory wierszy: Kłamstwa lustra (1931), Przemiany
Fik Marta - krytyk i historyk współcz. teatru, prof. Instytutu Sztuki PAN, pedagog, wykładowca UJ oraz krakowskiej i warszawskiej PWST. Wyróżniała się erudycją, niezależnością i
fikcja literacka - właściwość świata przedstawionego w utworze lit.; polega na "zmyśleniu" autora, które nie ma pokrycia w rzeczywistości. F.l. istnieje niezależnie od światopoglądu autora,
filipika - mowa oskarżycielska o dużym zabarwieniu emocjonalnym skierowana przeciw konkretnej osobie, nazwa pochodzi od politycznych mów w obronie Aten Demostenesa, nazwanych Filipikami, a
Filipowicz Kornel - prozaik, publicysta współpracujący po wojnie m.in. z "Życiem Powszechnym" i "Odrą". Członek pol. PEN Clubu. Zadebiutował tomem opowiadań Krajobraz niewzruszony (1947), w którym z
film - obraz w ruchu, widowisko kinematograficzne składające się z rzutowanych na ekran obrazów, dających złudzenie ruchu. Bywają różne nośniki materialne i sposób zapisu obrazów (taśma
film - rodzaje - ze względu na podmiot wypowiedzi i jej formę wyróżniamy: f. fabularny (odpowiednik epiki i dramatu), który opowiada o zdarzeniach najczęściej fikcyjnych, w układzie
filmoteka - 1) zbiór filmów oraz innych dokumentów i materiałów dotyczących filmu; 2) archiwum filmowe gromadzące filmy i materiały dotyczące hist. sztuki filmowej (np. scenopisy, scenariusze
filmowa komedia - utwór filmowy charakteryzujący się humorystycznie ujętą wizją świata i szczęśliwym zakończeniem. F.k. wykształciła wiele odmian gatunkowych; w jej skład wchodzą burleska, czarna
filmowy realizm socjalistyczny - filmy pol. z lat 1950-55, realizowane po zjeździe filmowców w Wiśle w listopadzie 1949, tworzone wg schematycznych wzorów ukazywały konflikty klasowe, starcia pomiędzy pozytywnymi
filmu genologia - nauka o rodzajach i gat. filmu. Podział na rodzaje filmowe powstał przez analogię do teorii rodzajów lit. (tzw. przyliterackie teorie dzieła filmowego prof. B. Lewickiego).
filmu język - poetyka, zespół reguł, wg których zbudowana jest wypowiedź filmowa. Najmniejszą jednostką j.f. jest kadr - pojedyncza klatka filmowa (ok. 1/24 sek.), cząstka skomponowanego
filologia - nauka zajmująca się badaniem jęz. i lit. narodów; powstała w hellenistycznej Grecji (V-IV w. p.n.e.), w Aleksandrii i Pergamonie; prekursorem f. jako dyscypliny nauk. jest
filologia klasyczna - nauka o jęz., lit. i kulturze starożytnej Grecji i Rzymu; od renesansu do współcz. nieodłączna część wykształcenia humanistycznego, także specjalność badawcza. Ideał kultury
filologia nowożytna - zespół nauk filologicznych, których przedmiotem są jęz. świata nowożyt.; np. f. polska (polonistyka), f. rosyjska (rusycystyka), f. słowiańska (slawistyka), f. romańska (
filomaci i filareci - tajny związek założony przez zaprzyjaźnionych studentów Uniwersytetu Wileńskiego 1 X 1817 (J. Jeżowski, A. Mickiewicz, T. Zan, O. Pietraszkiewicz, E. Połuszyński, B. Suchecki);
filozofia - systematyczna refleksja krytyczna, dotycząca zagadnień związanych z relacją między człowiekiem a światem przyrody, bytem, poznaniem i działaniem. Dociekania filozofów koncentrują
filozofia dialogiczna - nurt w filozofii, który rozwinął się podczas I wojny światowej oraz w l. 20. i 30. XX w., zyskując współcz. coraz większe znaczenie w filozofii, pedagogice, literaturze,
filozofia genezyjska - koncepcja zakładająca duchową istotę wszelkiego istnienia, wg której materia stanowi jedynie formę ducha, określona przez J. Słowackiego w utworze mistycznym Genesis z Ducha.
filozofia kultury - szeroko rozumiany nurt filoz. refleksji nad kulturą, rozwijający się w poł. XIX w. oraz na początku XX w., o charakterze społ.-polit. i intelektualno-światopoglądowym, związany
filozofia literatury - nauka obejmująca ontologię dzieła, teorię poznania dzieła lit., estetykę i aksjologię lit. traktującą o wartościach. R. Ingarden w swej publikacji O dziele literackim uznał, że f.
filozofia nauki - wyodrębniony (szczególnie w ujęciu anglosas.) dział filozofii obejmujący rozważania o podstawach nauki, jej języku i rozwoju. Występuje także w zakresie epistemologii, metodologii
Fitzgerald Francis Scott - pisarz amer., wnikliwy obserwator i kronikarz przemian społ. i osiągnięć technicznych okresu międzywojennego w USA, przedstawiciel tzw. straconego pokolenia. Debiutował powieścią
Flaubert Gustaw - powieściopisarz franc. uważany za przedstawiciela naturalizmu. Wyznawca hasła sztuki bezosobowej. Dążył do najwyższej doskonałości formy, jego twórczość uznano za przykład
fleksja - dział nauki o jęz. obejmujący deklinację (odmianę rzeczowników, przymiotników, liczebników i zaimków) i koniugację (odmianę czasowników); zespół form służących do oznaczania
Fleszarowa-Muskat Stanisława - powieściopisarka, poetka, autorka dramatów i słuchowisk radiowych. Debiutowała poematem hist. Sen o morskiej potędze (1948); czasu okupacji dotyczą jej wspomnienia Pozwólcie nam
fluxus - międzynarodowe ugrupowanie artystyczne powstałe w Niemczech w 1962 propagujące kontestacyjne i anarchistyczne działania interdyscyplinarne ze sztuką (sztuki piękne, muzyka, lit.)
Fo Dario - wł. poeta, dramaturg, reżyser, aktor, mim, laureat Literackiej Nagrody Nobla (1997). Związany z radykalną lewicą, jest twórcą pisanych w dialekcie mediolańskim tekstów dla opery
folklor - 1) twórczość ludowa, której gatunek lit. stanowią baśnie, podania, ballady, przypowieści, przysłowia oraz zwyczaje, obrzędy, a także twórczość artystyczna, stroje, zdobnictwo. F.
folklor w literaturze - funkcjonuje wielorako jako temat, motyw, stylizacja, ludowość, np. byliny ros., epika serbska, fińska Kalewala, balladowy nurt epiki, pieśni. W lit. pol. f. jako motyw tradycji
fonem - podstawowe pojęcie w fonologii, jednostka jęz. abstrakcyjna, reprezentowana w konkretnych wypowiedziach przez głoski i dająca się określić tylko w ramach określonego jęz.; stanowi
fonetyka - inaczej głosownia; dział nauki o jęz., który zajmuje się badaniem dźwięków mowy ludzkiej - głosek, akcentu i tonacji; wymową, artykulacją głosek, zasobem i systemem głosek w jęz.
fonologia - dział nauki o jęz. zajmujący się badaniem dźwięków pod kątem ich funkcji w procesie komunikacji jęz.; przedmiotem badań f. są fonemy i ich wzajemne powiązania w systemie danego
Fontane Theodor - pisarz niem., czołowy przedstawiciel realizmu krytycznego, korespondent prasowy, poeta, krytyk teatralny. Twórczość rozpoczął od utworów poetyckich (1851), następnie ukazały się
formacja słowotwórcza - wyraz o określonej budowie słowotwórczej, w którym za pomocą analizy słowotwórczej możemy wyodrębnić jego poszczególne części, tzn. podstawę słowotwórczą i formanty, np. dom -
formizm - pol. awangardowy kierunek lit.-artystyczny rozwijający się w l. 1917-22, pokrewny kubizmowi, ekspresjonizmowi, futuryzmowi; był jedną z dwu, obok unizmu, oryginalnie pol. formacji
formy podawcze - stylist.-jęz. formy odpowiadające w dziele lit. określonym strukturom słownym przylegającym do elementów świata przedstawionego. W utworze epickim wyróżnić można następujące f.p.:
Fortuna - w mit. rzym. bogini kierująca ludzkimi losami, utożsamiana z grecką Tyche, przedstawiana z zawiązanymi oczyma i rogiem obfitości w jednej, a sterem w drugiej ręce, często
fotografia - różne sposoby otrzymywania trwałych obrazów na powierzchniach pokrytych światłoczułą substancją. W zależności od sposobu naświetlania, rodzaju napromieniowania i rodzaju
Fouquet Jean - malarz franc., portrecista królów Karola VII i Ludwika XI. Zasłynął jako autor miniatur i ilustracji książkowych, np. Wielkie kroniki królów Francji, w których zastosował nowy
fowizm - kierunek w malarstwie franc., powstały na początku XX w., ze szczególną aktywnością w latach 1904-07; fowiści rezygnowali z realistycznych przedstawień, stosowali syntetyczny
fragmentaryzm - tendencja w lit. wł. (ok. 1920), która powstała wśród pisarzy "Głosu" (G. Ungaletti, V. Cardarelli), odrzucających złożone formy narracyjne, potrzebę ekspresji; pisarz eksponuje
France Anatol, właśc. François A. Thibault - pisarz franc., laureat Nagrody Nobla (1921). Od 1896 członek Akademii Francuskiej, uznany za jednego z mistrzów franc. prozy. Za poglądy pacyfistyczne i przynależność do
Francesca Piero della, właśc. Piero di Benedetto dei Franceschi - wł. malarz i teoretyk sztuki, otworzył nowy rozdział w sztuce renesansu. Uczeń D. Veneziana, czerpał inspiracje również z prac Masaccia, Fra Angelica, koncepcje zaś teoretyczne L.
Franciszek Florentczyk - wł. architekt i rzeźbiarz, jeden z pierwszych artystów przybyłych do Polski na stałe. Wśród wielu jego dzieł wyróżnia się realizacja projektu dziedzińca wawelskiego z trzema
Franciszek z Asyżu św., właśc. Giovanni Bernardone - wędrowny kaznodzieja, wł. reformator rel. Syn bogatego kupca, rozdał swój majątek ubogim; nawoływał do miłości bliźniego i natury, radości życia, postawy dobrowolnego ubóstwa,
franciszkanizm w literaturze - nurt lit. XIX i XX w., związany z postawą franciszkańską; wykorzystuje topikę opartą na motywach biografii, twórczości i ikonografii św. Franciszka z Asyżu; tworzy portret
francuska awangarda filmowa - nowatorskie dążenia sztuki filmowej w latach 1910-30 nastawione na eksperymentowanie, odrzucenie tradycjonalizmu, niekomercyjność i antyprofesjonalizm. F.a.f. była pewnego rodzaju
Francuska Nowa Fala - nurt kina franc. lat 50. i 60. inspirowany ideą kina autorskiego (Cahiers du Cinma A. Bazina). Cechy: odejście od tradycyjnej fabuły na rzecz wyrafinowanej formy otwartej,
fraszka - krótki utwór poet. o charakterze humorystycznym, odmiana epigramatu; nazwa wywodzi się z wł. określenia frasca, co oznacza osoby i rzeczy mało ważne, językowe drobiazgi, na
fraza - składniowo-intonacyjny segment wypowiedzi; zdanie pojedyncze, zwrot frazeol. często konwencjonalny, np. być czy mieć, klepać biedę, mydlić oczy; występują f. proste, np. Księżyc
frazeologia - zasób połączeń wyrazowych, wyrażeń, zwrotów, związków frazeol. używanych w języku i stylu, skonwencjonalizowanych w różnym stopniu. Frazeologiczne związki przybierają różne formy
frazeologizm - związek frazeol., ogólnik, frazes, wyrażenie lub zwrot bez głębszej myśli, np. gonić w piętkę, zdolny leń, pić na umór. Źródła f. przenikają do jęz. pol. z mitologii, Biblii,
Frazer James George - ang. filolog, antropolog, etnolog; prof. i założyciel pierwszej na świecie katedry antropologii społ. na uniwersytecie w Liverpoolu, autor wybitnych, nowatorskich prac z dziedziny
Fredro Aleksander - komediopisarz, poeta, bajkopisarz, prozaik, działacz polit.; uczestnik kampanii napoleońskiej na Moskwę (1812), bitew pod Dreznem, Lipskiem, Hanau (1813-14), odznaczony złotym
Fredro Andrzej Maksymilian - pisarz polit., piszący gł. po łac., moralista, poseł na sejm, wojewoda podolski; autor dzieła hist. Dzieje narodu polskiego pod Henrykiem Walezyuszem (1652), Kobierców królów (
frenetyzm romantyczny - sposób kreowania świata przedstawionego w utworze lit. z eksponowaniem elementów szaleństwa, okropności, scen okrucieństwa, czasem zbrodni. Do romantyzmu przeniknął z tzw.
fresk - al fresco, buon fresco: technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu na świeżym, mokrym tynku farbami mieszanymi z wodą (w XIV w. we Włoszech stosowano deszczówkę); farby,
Freud Sigmund - austr. psychiatra i neurolog, twórca psychoanalizy. Zarys teorii podświadomości oraz podstawowych kategorii psychoanalizy (m.in. cenzury wewnętrznej, pracy snu) przedstawił w
Friedrich Caspar Dawid - malarz niem. Jego Podróż ponad chmurami została uznana za manifest malarstwa romantycznego. Artysta o wielkiej perfekcji technicznej oraz niezwykłej umiejętności przekształcania w
Frisch Max - szwajc. prozaik, dramaturg i dziennikarz podejmujący w swej twórczości problematykę społ.- -polit. Już we wczesnych dziennikach Tagenbuch 1946-49 (1950) potępia faszyzm, w
Frycz Modrzewski Andrzej - pisarz polit. epoki odrodzenia, reformator, teolog, dyplomata. Pracował w kancelarii wielkiego reformatora i humanisty prymasa J. Łaskiego, od 1547 objął posadę sekretarza króla
Fuentes Carlos - meksykański prozaik, dramaturg i eseista, długoletni dyplomata. W świecie lit. zaistniał zbiorem opowiadań Zamaskowane dni (1954). Wkrótce ukazała się jego pierwsza powieść Kraina
funkcja dzieła literackiego - odniesienia do celów twórcy, potrzeb odbiorców i zadań społecznych dzieła. Wśród trzech istotnych f.d.l. niewątpliwie nadrzędna jest funkcja estetyczna, której realizacji służy
funkcje języka - podstawowa funkcja dźwięków mowy ludzkiej; za ich pomocą rozróżniamy formy jęz., np. morfemy, wyrazy, zdania. Język spełnia funkcję komunikatywną, ekspresywną, fatyczną,
funkcjonalizm - kierunek we współcz. architekturze, urbanistyce i sztuce użytkowej zakładający, że funkcja zaspokajająca potrzeby człowieka jest nadrzędna wobec konstrukcji, materiałów i estetyki
futurystyczny teatr - teatr łączący poezję z plastyką, stworzony przez twórców futuryzmu przede wszystkim w manifestach F.T. Marinettiego (Teatr Music-Hallu, Teatr futurystyczny syntetyczny, Teatr
futuryzm - 1) Kierunek lit.-artystyczny wyrażający konieczność odrzucenia tradycji kulturowych, gloryfikujący cywilizację współcz. i jej osiągnięcia techniczne. Zapoczątkowany w 1909 r.
futuryzm w literaturze - kierunek awangardowy lat 20. XX w.; narodził się w poezji wł. (twórcą F. T. Marinetti, autor Aktu założycielskiego i manifestu futuryzmu 1909 r.), rozwinął się w Rosji od 1912 r.

Lekcja języka polskiego, wytłumaczenie pojęcia.

Język polski w szkole - pomoc w odrabianiu lekcji.